Prawa człowieka a etyka. | Beata Faracik

Komentarz nr 2/2015 – PDF

 

Jakiś czas temu od pracownika organizacji grantodawczej, do której skierowaliśmy jeden z projektów poświęconych implementacji Wytycznych ONZ dot. biznesu i praw człowieka w Polsce i wspieraniu odpowiedzialnego postępowania firm, usłyszałam, że CSR (Corporate Social Responsibility czyli społeczna odpowiedzialność biznesu) już dawno się zdyskredytował, i jako narzędzie PR wykorzystywane przez korporacje nie powinien być wspierany i popularyzowany, a już szczególnie nie przez organizacje pozarządowe. Owa wypowiedź mogłaby stanowić zaczyn do dyskusji bardzo wielowymiarowej. Z mojego punktu widzenia jednak najbardziej zaskakujące było błędne rozumienie praw człowieka w konteście biznesu. Mimo że zapewne nie powinno, ponieważ nierzadko, szczególnie w dyskusji na temat społecznie odpowiedzialnego postępowania przedsiebiorstw zdarza się, że pojęcia takie jak prawa człowieka, etyka, społeczna odpowiedzialność, powinność, a więc pojęcia choć komplementarne to jednak nie tożsame, są stosowane zamiennie. Niezależnie od przyczyny takiego działania (np. ignorancja, skrót myślowy, itp.),  zacieranie granic pomiędzy pojęciami i błędne stosowanie jednego pojecia w miejsce innego może prowadzić do sytuacji, kiedy to w dobrych intencjach podejmuje się działania, które nie służą i nie wspierają w sposób bezpośredni celów, których wsparcie deklarują i dla których realizacji zostały podjęte. Warto zatem przypomnieć w czym tkwi istota praw człowieka, oraz co to oznacza z perspektywy realizacji przez firmy Wytycznych ONZ odnoszących się do nich.

Biznes a Wytyczne ONZ dot. biznesu i praw człowieka

Do przedsiebiorstw i przedsiębiorców odnosi się zarówno Filar II jak i niektóre wytyczne ujęte w Filarze III  Wytycznych ONZ dot. biznesu i praw człowieka.  O ile Filar II podkreśla,  że przedsiębiorstwa powinny szanować prawa człowieka, tj. unikać naruszania praw człowieka oraz przeciwdziałać negatywnym skutkom wpływu na realizację praw człowieka, do którego się przyczyniły; jak również wskazuje na działania jakie firma powinna podjąć aby sprostać oczekiwaniu dotyczącemu poszanowania przez nie praw człowieka (m.in. przyjąć politykę w zakresie praw człowieka, wdrożyć proces należytej staranności w zakresie praw człowieka), wytyczne zawarte w Filarze III wskazują m.in. kryteria jakie spełnić muszą firmowe czy branżowe procedury skargowe aby być skuteczne (m.in. Wytyczna nr. 31) i cieszyć się zaufaniem interesariuszy.

Co istotne w przypadku praw człowieka nie ma typowego dla CSR  ‘business case for CSR”. Katalog praw człowieka do którego odnoszą się Wytyczne ONZ jest katalogiem nie negocjowalnym, obejmującym zbiór uniwersalnych, niezbywalnych i niepodzielnych praw, które przedsiębiorstwa mają obowiązak szanować zawsze i wszędzie, niezależnie od tego czy im to odpowiada czy nie; katalogiem określonym w  powszechnie uznanych standardach międzynarodowych w zakresie praw człowieka, m.in. Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Podejmowanie starań o zapewnienie poszanownia tylko wybranych praw a nie wszystkich, lub też wszystkich praw ale tylko w odniesieniu do wybranej grupy osób a nie wszystkich osób, na realizację których praw przedsiębiorstwo ma wpływ, jest zaprzeczeniem przekazu Wytycznych ONZ.  Zatem realizacja filara II i III Wytycznych ONZ mająca na celu zapewnienie poszanowania praw człowieka to nie zadanie dla fundacji korporacyjnej zajmującej się filantropią i realizacją projektów CSR’owych, czy dla pojedynczych osób wyznaczonych do ‘przestrzegania praw człowieka’ i zapewnienia etycznego postępowania firmy, lecz wyzwanie wymagające zaangażowania kierownictwa firmy i uwzględnienia w kontekście prowadzenia zwyczajnych, codziennych działań gospodarczych z zakresu podstawowego obszaru działań przedsiębiorstwa. Wyzwanie wymagające znajomości praw człowieka przez kadrę firmy oraz świadomości tego jakie działania są niezbędne aby zapewnić ich realizację – a te będą zależeć od wielu czynników np. poszanowanie prawa do godnego wynagrodzenia obejmuje zarówno wynagrodzenie pracowników firmy, ale i dbanie w ramach relacji biznesowych, np. poprzez odpowiednie klauzule zawarte w kontraktach, aby prawo to było przestrzegane także przez np. poddostawców; przy czym w przypadku Spółek Skarbu Państwa, zestaw narzędzi poszerza się dodatkowo  o możliwość uwzględniania tych aspektów w zamówieniach publicznych (np. poprzez umiejętne stosowanie klauzul społecznych).

Prawa człowieka a etyka.

W przeciwieństwie do uniwersalnych praw człowieka, obowiązujących w tym samym kształcie zawsze i wszędzie (co nie znaczy że zawsze i wszędzie są one szanowane), na to co uważamy za etyczne lub nieetyczne ma wpływ szereg czynników m.in. nasz światopogląd, uznawane  przez nas zasady moralne, krąg kulturowo-religijnego, w obrębie którego dany system etyczny się ukształtował. Choć w ‘naszym’ kręgu, gdy mówimy o postępowaniu etycznym, mówimy o postępowaniu w dużym stopniu zbieżnym z postępowaniem jakiego wymaga poszanowanie praw człowieka, w przypadku innych kręgów kulturowo-religijnych nie uznających choćby równości kobiet i meżczyzn, zastosowanie kodeksu etycznego ‘dostosowanego’ do danego obszaru może skutkować naruszeniem praw człowieka. Dlatego warto pamiętać, że etyka może ale nie musi sprzyjać wypracowaniu odpowiedniej kultury postępowania w firmie oraz efektywnych mechanizmów skargowych, sprzyjających zapewnieniu poszanowaniu praw człowieka i jako takich wpisujących się  w działania, o których mowa w Wytycznych ONZ.

Dlatego abyśmy mogli mówić o wdrażaniu przez firmę Wytycznych ONZ, powinna ona posiadać jasno sformułowaną politykę w zakresie praw człowieka, lub – jeśli jej kierownictwo uzna za bardziej właściwe zintegrowanie praw człowieka z innymi politykami, w tym np. Kodeksem Etycznym, powinny one zawierać wyraźne zobowiązanie do poszanowanie praw człowieka. Trzeba przy tym pamiętać, że nie wystarczy wymienić kilku obszarów/praw człowieka, np. zakaz dyskryminacji, lub poprzestać na samej deklaracji. Prawa człowieka są wzajemnie powiązane i nierozłączne, a ograniczenie możliwości korzystania z jednego z nich, ma wpływ na poziom realizacji pozostałych praw. Niezbędne są zatem odpowiednie procedury i mechanizmy, także skargowe, które poszanowanie praw człowieka umożliwią w praktyce, jak również działania edukacyjne w zakresie praw człowieka skierowane tak do kadry zarządzającej jak i szeregowych pracowników firmy – trudno przestrzegać czegoś czego się nie zna. I nie dlatego, że tak jest etycznie czy tak nakazuje religia – lecz dlatego że są to niezbywalne prawa, które każdemu człowiekowi przysługują z racji jego człowieczeństwa, są osadzone w jego przyrodzonej godności i są niezależne od tego jakie zasady etyczne nami kierują. Prawa, w obowiązku których poszanowania nie ma przestrzeni na dobrowolność czy samoregulację, chyba że chodzi o najbardziej efektywną metodę zapewnienia ich poszanowania. Prawa stanowiące obiektywny punkt odniesienia niezależnie do tego gdzie i w jakim kręgu kulturowym funkcjonuje nasze przedsiębiorstwo.

Zadanie to będzie łatwiejsze w krajach, gdzie  międzynarodowe standardy w zakresie praw człowieka są odzwierciedlone w ustawodawstwie krajowym. Ale trzeba pamiętać, że firmy aby móc powiedzieć, że wdrażają Wytyczne ONZ dot. biznesu i praw człowieka, mają obowiązek zapewnienia ich poszanowania także w krajach w których standardy i wymagania prawne są niższe niż międzynarodowe standardy praw człowieka i wówczas przedsiębiorstwa mając obowiązek podjęcia takich działań, które umożliwią poszanowanie ducha praw człowieka – np. tam gdzie np. zakazane są związki zawodowe, zostaną utworzone np. innego rodzaju ciała konsultacyjne umożliwiające dialog z pracownikami lub innymi interesariuszami firmy.  Odpowiednio ukształtowana kultura firmowa na pewno jest w takich sytuacjach pomocna.

(Kwiecień 2015)